Współczesna edukacja- prezentujemy prace magisteskie

Prace magisterskie, licencjackie i inne powiązane z pedagogiką

Klasa szkolna jako miejsce nabywania doświadczeń społecznych

Szkoła to instytucja prowadząca działania dydaktyczne , opiekuńcze, wychowawcze, profilaktyczne. Niezmiernie ważna jest efektywność tych działań, która zależy od wielu czynników, osób ( od rodziców, uczniów, nauczycieli, środowiska lokalnego). Koncentrując się na klasie szkolnej, należy pamiętać o nauczycielu – wychowawcy, podejmującym bezpośrednio działania wynikające z celów edukacyjnych szkoły. O jakości oraz skuteczności tych oddziaływań decyduje wiedza nauczyciela na temat grupy, jaką niewątpliwie jest klasa szkolna. Świadomość i znajomość prawideł rządzących grupą społeczną, którą jest klasa szkolna podnosi wydajność oraz jakość pracy wychowawczej nauczyciela.

W literaturze przedmiotu istnieje wiele określeń grupy społecznej. G.C.Thomans (cyt. za T. E. Dąbrowska, B. Wojciechowska-Charlak, 1997, s. 105) jako grupy postrzega zbiorowości, których członkowie kontaktują się ze sobą bezpośrednio „twarzą w twarz”. Kolejne określenie grupy społecznej opisuje ją jako „grupę, w której dwie lub więcej osób współdziała ze sobą oraz współzależy od siebie w tym sensie, że w zaspokajaniu potrzeb i osiąganiu celów musi na sobie polegać. (…) Zadaniem grup społecznych jest działanie na rzecz wspólnego dobra – na przykład poprzez podejmowane decyzje” ( E. Aronson, T. D. Wilson, R. M. Akert, 1997, s. 357).Grupa społeczna jest także zbiorem jednostek. W ramach tego zbioru wspólnota istotnych społecznie cech wyrażana jest w tożsamości zbiorowej. Towarzyszą temu interakcje, kontakty oraz stosunki społeczne, które są w obrębie tej wspólnoty częstsze i intensywniejsze niż z osobami z zewnątrz ( P. Sztompka, 2002, s. 196 ).

Grupy społeczne mają również swoje klasyfikacje i podziały. Dzielą się na małe i duże grupy oraz na formalne i nieformalne (T.E. Dąbrowska, B. Wojciechowska-Charlak, 1997, s. 106).Małe grupy cechuje bezpośredni kontakt między członkami, których jest od kilku do kilkudziesięciu, połączeni są oni więzią przyjaźni, wspólnymi zadaniami czy zainteresowaniami.

Duże grupy- są skupiskiem dużej ilości osób, których kontakty są zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie. Członkowie tych grup połączeni są przede wszystkim więzami rzeczowymi.

Grupy formalne tworzone są odgórnie, mają formalny system organizacji i kontroli. Są one grupami celowymi, posiadającymi ustalone zadania rzeczowe oraz normy współżycia (regulamin, kodeks, statut). Zaliczane są do nich grupy małe oraz duże. Grupy nieformalne- charakteryzują się spontanicznym i dobrowolnym sposobem powstawania oraz istnieniem w nich silnej więzi emocjonalnej między członkami. Są to głównie grupy małe (T.E. Dąbrowska, B. Wojciechowska-Charlak, 1997, s. 106).

Jak wynika z powyższych rozważań, klasa szkolna jest małą i formalną grupą społeczną, jednak mogą w jej obrębie powstawać także grupy nieformalne. Podstawową jednostką organizacji klasy jest mała grupa, nazywana także grupą roboczą. Grupa taka może być bardzo korzystnym środowiskiem do pracy indywidualnej oraz grupowej. Dzięki pracy w grupie roboczej uczniowie potrafią dyskutować, dzielić się rezultatami nauki, a także potrafią samodzielnie uczyć się i skupić na tym, co mówi nauczyciel (J-A. Reid, P. Forrestal J. Cook, 1996, s. 24). Ważnym jest, aby nauczyciel potrafił uświadomić uczniom, poprzez swoje słowa i czyny, iż dyskusja w małych grupach jest istotną częścią procesu uczenia się (J­A. Reid, P. Forrestal, J. Cook, 1996, s. 27).

Klasa szkolna jako grupa posiada cechy specyficzne, które wyróżniają ją z pośród innych grup:

„1.Głównym celem zespołu klasowego jest nauka.

  1. Przynależność do zespołu ma charakter przymusowy, główne zadania zespołu narzucone są z zewnątrz przez kierującego zespołem nauczyciela.
  2. Na zespół klasowy oddziałuje nie jeden wychowawca, lecz wielu nauczycieli, każdy z nich może kształtować inny układ stosunków między uczniami.
  3. Klasa szkolna jest grupą względnie jednorodną (wiek, poziom rozwoju psychicznego i fizycznego, miejsce zamieszkania uczniów).
  4. Uczestnictwo w życiu klasy trwa długo (kilka do kilkunastu lat) i przypada na okres szczególnie podatny na wpływy otoczenia.
  5. Uczestnictwo w życiu klasy angażuje niemal całość jej członków.
  6. Klasa szkolna jest powiązana z innymi grupami na terenie szkoły, np. z klasami równoległymi, organizacjami młodzieżowymi, kołami zainteresowań i innymi” (T.E. Dąbrowska, B. Wojciechowska-Charlak, 1997, s. 107).
  7. Doyle (cyt. za R. I. Arends, 1994, s. 124) porównuje klasę szkolną do systemu ekologicznego, w którym uczniowie i nauczyciel wchodzą w kontakt ze swoim

środowiskiem, czyli klasą. Wyróżnia on następujące cechy społeczne tego systemu, a więc także klasy:

  1. Wielowymiarowość. Klasa jest pomieszczeniem, w którym wielu ludzi z własnymi upodobaniami i zdolnościami współzawodniczy o jakieś dobra. Trzeba zaplanować i zgrać wiele czynności.
  2. Jednoczesność. Wiele spraw dzieje się jednocześnie. Nauczyciel w chwili gdy pomaga uczniowi pracującemu na swoim miejscu nad jakimś zadaniem, musi jednocześnie nadzorować resztę uczniów, radzić sobie z zakłóceniami i czuwać nad upływem czasu. Podczas dyskusji nauczyciel musi słuchać odpowiedzi, patrzeć na innych uczniów, czy zdradzają oznaki zrozumienia.
  3. Gwałtowność. Nauczyciel codziennie wchodzi z uczniami w setki interakcji, nieustannie chwali lub gani. Gwałtowność zdarzeń pozostawia nauczycielowi mało czasu do namysłu.
  4. Nieprzewidywalność. Zdarzenia w klasie często przyjmują niespodziewany obrót. Co więcej, zdarzenia następują jednocześnie. Trudno zatem przewidzieć, jak potoczą się sprawy właśnie tego dnia, w tej właśnie klasie.
  5. Jawność. Klasa jest miejscem publicznym, a świadkami zdarzeń – tych zwłaszcza, w których uczestniczy nauczyciel – są uczniowie.
  6. Przeszłość. Przez pięć dni w tygodniu w ciągu wielu miesięcy uczniowie spotykają się w swojej klasie, narasta zatem zasób wspólnych doświadczeń, zwyczaje i normy. To, co zdarzy się na początku roku, często wpływa na dalszy bieg spraw. Pewne znaczenie mają tu także okresowe zmiany i dochodzenie nowych członków grupy (R. I. Arends, 1994, s. 124).

W klasie szkolnej mają miejsce zjawiska grupowe, którym podlega każdy uczeń. Do zjawisk tych należą: normy grupowe, struktura grupy, przywództwo, spoistość oraz klimat.Normami grupowymi określane są wzorcowe uogólnienia przewidujące zachowania członków grupy w różnych sytuacjach. Przewidywania te pozwalają określić oczekiwania dotyczące roli członka grupy (A. Janowski, R. Stachyra, 1985, s. 29). Do elementów normy grupowej zalicza się:

  • zbiorową ocenę określonych zachowań z punktu widzenia grupy,
  • oczekiwania grupy, dotyczące zachowania poszczególnych jej członków,
  • reakcje grupy na zachowania poszczególnych członków (M. Pilikiewicz, 1976, s. 260).

W klasie szkolnej istnieją trzy kategorie norm:

  • normy o charakterze ogólnoludzkim,
  • normy szkolne, wynikające z realizowanych przez szkołę celów dydaktyczno- wychowawczych,
  • normy, które regulują życie uczniów w grupie, tzw. normy koleżeńskie (A. Janowski, 1980, s. 107). Ważne znaczenie w klasie mają także następujące normy: „- dotyczące zadania, regulujące metody i sposoby postępowania niezbędne do realizacji celu grupowego (standardy wykonania zadania dotyczące szybkości i jakości pracy są normami tego właśnie typu),
  • regulujące interakcje w grupie- powodujące przewidywalność zachowań poszczególnych osób i zapobiegające pojawianiu się konfliktów,
  • dotyczące postaw i przekonań, określające, jakie postawy są w grupie pożądane, jakie zaś są godne potępienia,
  • dotyczące zewnętrznych zachowań, np. regulujące sposób ubierania się, uczesania czy postępowania (normy te służą ułatwieniu identyfikacji jednostki z grupą)” (A. Janowski, R. Stachyra, 1985, s. 29). Warto pamiętać iż, normy życia klasowego mogą być pożądane wychowawczo, ale także mogą oddziaływać na uczniów negatywnie.

Kolejnym istotnym zjawiskiem grupowym jest struktura grupowa, czyli układ miejsc zajmowanych przez poszczególnych członków grupy względem siebie. Struktura grupy to także wzajemny układ stosunków między uczniami, który wytwarza się ze względu na różne kryteria (A. Janowski, R. Stachyra, 1985, s. 25). Literatura przedmiotu wyróżnia następujące struktury:

  • struktura socjometryczna (pozycje powiązane są relacjami sympatii, uznania, wartościowania), – struktura władzy (pozycję jednostki warunkuje stopień jej podporządkowania innym), – struktura komunikowania się (pozycja w grupie zależy od ilości przekazywanych informacji), – struktura awansu (jest możliwość obejmowania wyższych pozycji w strukturze grupy) (M. Łobocki, 1974, s. 61-67). W klasie szkolnej istnieje struktura formalna wynikająca z przepisów, regulaminu szkolnego, ale także można zauważyć struktury nieformalne, np. struktura socjometryczna.

Struktura klasy szkolnej może być także rozpatrywana jako struktura organizacyjna oraz struktura społeczna (K. Konarzewski, 1991, s. 131). Struktura organizacyjna wywodzi się z faktu, iż klasa jest częścią szkoły, która jest instytucją spełniającą określone funkcje w społecznym podziale pracy. Klasa szkolna podlega ustrukturowaniu , które stanowi odzwierciedlenie ideologii systemu oświatowego. Istnieją trzy typy struktury organizacyjnej klasy w szkole : po pierwsze klasy homogeniczne, następnie klasy heterogeniczne nauczane „równym frontem” ( uczniom daje się to samo oraz wymaga się tego samego od każdego) oraz klasy heterogeniczne nauczane we względnie równych grupach. Klasa rozpatrywana jako autonomiczny organizm społeczny, rozwijający się i zmieniający według własnych praw ukazuje drugi aspekt struktury klasy, mianowicie strukturę społeczną.

Do typów struktury społecznej zaliczana jest struktura rozproszona (jej cechą charakterystyczną jest to, że na każdego ucznia przypada mniej więcej tyle samo sympatii oraz antypatii; nie ma tu „gwiazd”, „klik” czy uczniów towarzysko obojętnych) oraz struktura centralna ( wyodrębnia niewielką liczbę uczniów najbardziej popularnych i małą liczbę uczniów nie cieszących się popularnością) (K. Konarzewski, 1991, s. 131 – 133).

Przywództwo to również ważne zjawisko klasowe. Przywództwo to inaczej kierowanie, wywieranie wpływu. Na przywództwo wpływają trzy grupy czynników:

„ 1. Czynniki związane z osobą kierującą. Są nimi: inteligencja, wiedza o celach, jakie chce się osiągnąć, odpowiedzialność, aktywność, pozycja społeczna.

  1. Czynniki związane z kierowaną grupą. Należą do nich: wielkość, struktura i miejsce grupy w formalnym systemie organizacji, spójność, sposób, w jaki członkowie grupy pojmują sprawowanie funkcji kierowniczej, oczekiwania, jakie żywią wobec kierownika, dotychczasowe doświadczenie grupy, normy i wzorce zachowania w sprawach istotnych dla grupy oraz stan zgodności między nimi a normami i wzorcami reprezentowanymi przez kierownika.
  2. Czynniki związane z pewną określoną sytuacją i warunkami, w jakich kierowanie przebiega: inaczej się postępuje w sytuacji wycieczki, a inaczej w sytuacji wspólnej pracy. Należy tu także uwzględnić jednorazowe, niepowtarzalne zdarzenia” (A. Janowski, R. Stachyra, 1985, s. 34 – 35).

Struktura socjometryczna często pokrywa się ze strukturą władzy, co oznacza, iż osoby o wysokiej pozycji socjometrycznej posiadają także wysoką pozycję w strukturze władzy, czyli są przywódcami. Przywódca to osoba, która ma znaczny wpływ na członków grupy. W każdej klasie jest zazwyczaj kilku przywódców, spełniają oni różne role i funkcje. Są to przywódcy nieformalni, w przeciwieństwie do przywódcy formalnego, którym jest nauczyciel (T.E. Dąbrowska, B. Wojciechowska-Charlak, 1997, s.109-110).

Kolejnym zjawiskiem grupowym jest spoistość (inaczej spójność). A. Janowski (cyt. za R. Targosz, 2000, s. 56) określa spójność jako ilość związków przyjaźni w grupie, liczba wzajemnych wyborów oraz brak wyizolowanych osób. Spoistość grupy charakteryzują następujące elementy: „- istniejące u wielu członków swoiste poczucie dużego znaczenia danej grupy, jej roli i odrębności od innych grup,

  • atrakcyjność grupy dla jej członków, poczucie satysfakcji płynące z przynależności do zespołu,
  • orientacja na osiągnięcie wspólnych celów wysoko ocenianych przez wszystkich członków grupy,
  • zbieżność interesów i motywów skłaniających poszczególnych członków grupy do przynależności do niej,
  • akceptowanie przez większość członków zespołu obowiązujących w nim norm,
  • znaczna liczba związków przyjacielskich łączących członków grupy,
  • wielość typów więzi łączących uczestników zespołu (co oznacza, że różne potrzeby jednostki mogą być zaspokajane w ramach zespołu, np. można tu porozmawiać z kimś mądrym, i pograć w piłkę itp.)” (A. Janowski, R. Stachyra, 1985, s. 30 – 31). W każdej grupie niezależnie od jej charakteru występuje skłonność do wzmacniania jej spójności. W tym kierunku działają wytwarzające się w grupie specyficzne obyczaje, systemy grupowych wartości, sposób komunikowania się językiem aluzji niezrozumiałym dla osób spoza grupy. Trwając, grupa konsoliduje się ( B. Szacka, 2003, s. 193 ).

Koniecznym jest także zwrócenie uwagi na zjawisko klimatu grupowego. Getzels i Thelen (cyt. za R. I. Arends, 1994, s. 123) twierdzą iż, klimat klasy (grupy) wyznacza wymiar osobowy i wymiar społeczny życia klasy. Wymiar osobowy to zachowanie będące rezultatem potrzeb, motywów oraz postaw jednostek niezależnie od roli instytucjonalnej. Natomiast wymiar społeczny życia klasy przedstawia sposób, w jaki może istnieć klasa wewnątrz szkoły oraz sposób , w jaki wykształcają się pewne role i oczekiwania wewnątrz środowiska społecznego z zadaniem spełnienia celów systemu. W tym przypadku zachowanie jest określane przez oczekiwania grupy, które są częścią instytucjonalnych ról ( R. I. Arends, 1994, s. 123). Klimat grupy jest odzwierciedleniem reakcji uczuciowych uczniów na postawy prezentowane przez nauczycieli i kolegów z klasy (M. Łobocki, 1974, s. 111). M.H. Anderson (cyt. za T.E. Dąbrowska, B. Wojciechowska-Charlak, 1997, s. 110) wyróżnia dwie postawy nauczycieli: – postawa dominująca (aktywność dziecka w kontaktach społecznych jest determinowana przez nauczyciela; postawa ta rodzi klimat konfliktowy, hamuje aktywność uczniów), – postawa integrująca (nauczyciel współpracuje z uczniami, wspiera ich; taka postawa wyzwala dobre samopoczucie, aktywność oraz samodzielność uczniów). W opisach postaw prezentowanych nauczycieli kierujących klasą rozpatruje się też postawę autorytarną. Nauczyciel prezentujący tę postawę utrzymuje porządek, działa według sztywnego systemu ról. Swój autorytet buduje na większej wiedzy i doświadczeniu. Postawa taka może wywoływać represyjność. Następnie przedstawiona jest postawa pobłażliwa. Ma ona na celu rozwijanie samodzielności i odpowiedzialności u uczniów. Akcentuje wolność oraz wybór jednostki. Natomiast postawa zwana modyfikacją zachowania, kładzie nacisk na rolę nagród i kar w kierowaniu zachowaniem uczniów. Jest to podejście mechanistyczne proponujące przedmiotowe traktowanie ucznia. Kolejna to postawa reakcji interpersonalnych koncentrująca się wokół stworzenia klimatu pozytywnych relacji nauczyciel – uczeń. Nauczyciel przejawiający tę postawę dąży do pełnego zrozumienia uczniów, tworzy klimat sprzyjający nauce, stosuje negocjacje i sugestie ( L. Cohen, L. Manion, K. Morrison, 1999, s. 336 – 337).

Literatura przedmiotu wyróżnia cztery typy klimatu klasowego: klimat bezosobowego profesjonalizmu, klimat interpersonalnej zgody, klimat instytucjonalnego porządku oraz klimat obojętnego leseferyzmu (K. Konarzewski, 1991, s. 137). Nauczyciel tworzący klimat bezosobowego profesjonalizmu, stawia uczniom wymagania, żąda wysiłku i wyrzeczeń w imię takich wartości jak: systematyczność, obiektywizm, bezinteresowność. Nauczyciel ten stara się zmniejszać stopniowo rozbieżności między nim a uczniami. Klimat interpersonalnej zgody wytwarza nauczyciel troszczący się o bieżące samopoczucie uczniów. Jego głównym celem jest stworzenie w klasie miłej, przyjemnej atmosfery, dlatego też częściej proponuje niż żąda i zawsze jest gotów się wycofać, gdy uczniowie są niezadowoleni. Pracując w klimacie instytucjonalnego porządku, nauczyciel koncentruje się wokół porządku szkolnego, czyli wokół tego, co przewidywalne, ustalone w przepisach czy regulaminie. Nauczyciel ten pracuje zgodnie ze ściśle ustalonymi wytycznymi. Brak w jego działaniach osobistego zaangażowania, inwencji, spontaniczności oraz odpowiedzialności. Ostatni typ klimatu klasowego to klimat obojętnego leseferyzmu. Klimat ten odzwierciedla hasło „Róbcie sobie, jak chcecie”. Nauczyciel wycofuje się całkowicie z podejmowania decyzji (K. Konarzewski, 1991, s. 136- 138).

Do wymienionych procesów grupowych norm, struktury i przywództwa charakteryzujących klasę R. I. Arends dodaje jeszcze takie zjawiska jak: oczekiwania, atrakcyjność, porozumiewanie się. Członkowie klasy przejawiają wobec siebie samych oraz wobec innych osób pewne oczekiwania. Atrakcyjność jest wynikiem wzajemnego szacunku. Istotnym zjawiskiem dla atrakcyjności są układy przyjaźni wewnątrz klasy. Porozumiewanie się w klasie odbywa się w formie werbalnej i niewerbalnej. Ważnym jest, aby komunikacja była otwartym i żywym procesem ( R. I. Arends, 1994, s. 125).

Klasę szkolną charakteryzują różne środowiska. W literaturze przedmiotu wyodrębnione są trzy środowiska klasowe: środowisko zorientowane na osiągnięcia, zorientowane na współżycie oraz zorientowane na porządek (K. Konarzewski, 1991, s. 138). Pierwsze z nich, czyli klasa nastawiona na osiągnięcia to klasa homogeniczna. Homogeniczność klasy oznacza, iż składa się ona z uczniów o podobnym poziomie inteligencji, podobnym stosunku do nauki szkolnej, podobnym poziomie ambicji. W klasie tej najważniejszym kryterium atrakcyjności interpersonalnej są osiągnięcia szkolne ucznia. Nauczyciel to ekspert w danej dziedzinie. Na podstawie standardów merytorycznych kształtuje swój stosunek do poszczególnych uczniów. Wyodrębnia on uczniów zainteresowanych jego przedmiotem, zdolnych oraz uczniów nie dorastających do jego wymagań. W zakresie spraw wychowawczych ogranicza się do dyscypliny. Nauczyciel takiej klasy jest lojalny wobec ucznia lecz nie ingeruje w jego przeżycia, klasa jako całość go nie interesuje, jednak w subtelny sposób stara się nie dopuszczać do umacniania się solidarności klasowej.

Kolejnym środowiskiem jest klasa nastawiona na współżycie. W takiej klasie dominuje nauczanie zindywidualizowane. Uczniowie pracują zwykle w małych zespołach dobranych na podstawie dotychczasowych osiągnięć. Nauczyciel jest przede wszystkim wychowawcą. Kładzie nacisk na umysłowy i społeczny rozwój ucznia. Nauczyciel w takiej klasie jest zwolennikiem podmiotowego i indywidualnego podejścia do ucznia, ceni oryginalność, autentyczność i zaangażowanie ucznia. Jest przeciwnikiem krytyki. Stara się nie eksponować swego autorytetu, często odwołując się do opinii klasy. Zawsze reaguje na zachowania aspołeczne uczniów. Nauczyciel ten wywiera wpływ na uczniów , bazując na osobistej popularności oraz na umiejętnościach społecznych.

Klasa nastawiona na porządek ma w pewnym stopniu koszarowy charakter. Jest ona klasą heterogeniczną, czyli stanowi zbiorowość uczniów zdolnych i niezdolnych, pilnych i niedbałych, zainteresowanych wysokimi osiągnięciami szkolnymi i lekceważących je. Klasa ta składa się z małych grup, które pozostają ze sobą w antagonistycznych stosunkach. Nauczyciel pełni rolę kierowniczą. Według niego uczeń powinien być cierpliwy i posłuszny. Najważniejszym aspektem nauki szkolnej jest otrzymanie dyplomu, na takim przekonaniu nauczyciel klasy nastawionej na porządek opiera autorytet szkoły. Nauczyciel ten dba przede wszystkim o porządek szkolny, od młodzieży oczekuje dostosowania się do jego wymagań. Najważniejszym dla niego jest, aby klasa dobrze się prezentowała (K. Konarzewski, 1991, s. 139-141).

Znawca zagadnienia klasy szkolnej – A. Janowski porównuje ją do sceny, pisząc, iż : „ „sceną” z punktu widzenia szkoły jest oczywiście klasa. Nauczyciel musi tam poprawnie odegrać to, co ma zadane (lub sam sobie zadał), musi (…) narzucić innym osobom występującym na scenie swoją definicję sytuacji, musi doprowadzić do tego, żeby przy tym wszystkim nie „przepaść”, nie zapomnieć roli, a jednocześnie umieć modyfikować własne zachowanie w zależności od okoliczności, potem zaś zejść ze sceny z poczuciem wygranej, a nie z poczuciem klęski połączonej z nadwątleniem własnej wartości. W znacznym stopniu to samo dotyczy każdego ucznia. Inaczej mówiąc, na scenie trzeba poprawnie odegrać to, co od każdego z uczestników interakcji jest oczekiwane przez formalnie pojęty „przepis roli” – nauczyciela lub ucznia” ( A. Janowski, 1995, s. 48 – 49).

Reklamy

Single Post Navigation

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: